Burimi: REL (Radio Evropa e Lirë)

Sllobodan Millosheviq, i cili për dhjetë vjet qeverisi në mënyrë autoritare Serbinë dhe Jugosllavinë e atëhershme – të përbërë nga Serbia (me Kosovën) dhe Mali i Zi – u ekstradua në Hagë 25 vjet më parë.

Ekstradimi u bë në ditën e Vidovdanit, një festë kombëtare e Serbisë e lidhur me Betejën e Kosovës kundër Perandorisë Osmane në vitin 1389, një datë me simbolikë të veçantë për nacionalistët serbë.

Edhe pas një çerek shekulli, në Serbi vazhdojnë të jenë të fortë zërat që minimizojnë ose mohojnë përgjegjësinë e Millosheviqit për luftërat në ish-Jugosllavi, të cilat morën mbi 100 mijë jetë njerëzish, si dhe për izolimin ndërkombëtar të Jugosllavisë, që e zhyti vendin në varfëri të thellë dhe kriminalitet.

Ku janë sot trashëgimtarët e Millosheviqit dhe ku janë viktimat e regjimit?

Sot, figura më e pranishme në media nga familja e Millosheviqit është nipi i tij 27-vjeçar, Marko Millosheviq.

Babai i tij, djali i Sllobodan Millosheviqit, që gjithashtu quhet Marko, u largua nga Serbia menjëherë pas rrëzimit të regjimit në tetor të vitit 2000 dhe u vendos në Moskë, ku jeton edhe sot.

Ish-bashkëshortja e tij e parë u kthye në Serbi me djalin e porsalindur dhe u vendos në shtëpinë familjare të Millosheviqëve në Pozharevc, rreth 80 kilometra në lindje të Beogradit.

Pas përfundimit të studimeve në Fakultetin Juridik, Marko Millosheviq hyri në politikë. Sot ai është deputeti më i ri i Partisë Socialiste të Serbisë (SPS) në Kuvendin e Serbisë.

Sllobodan Millosheviq e udhëhoqi këtë parti deri në vdekjen e tij në vitin 2006, ndërsa partia nuk u distancua kurrë prej tij.

Në një intervistë për Shërbimin Ballkanik të Radios Evropa e Lirë, nipi i tij tha se respekton mendimet e ndryshme për vitet ’90, por këmbëngul se ekstradimi i gjyshit të tij përbënte shkelje të rendit kushtetues të Serbisë.

“Unë, si jurist, nuk mund ta shoh ndryshe”, tha ai.

Marko Millosheviq është një nga figurat më të ekspozuara të socialistëve në media. Ai shfaqet shpesh në mediat pranë pushtetit të presidentit Aleksandar Vuçiq, mbi të cilin ende rëndon hija e periudhës kur, si ministër i Informimit në qeverinë e Millosheviqit, zbatonte ligjin famëkeq për mediat.

Në anën tjetër, viktimat e regjimit të Millosheviqit nga komunitetet e tjera etnike kanë shumë pak hapësirë në media dhe politikë.

Murat Tahiroviq, kryetar i Shoqatës së Viktimave të Gjenocidit, thotë se kjo dëshmon se Serbia nuk dëshiron të distancohet nga politika e Millosheviqit.

“Krimet e kryera mohohen, ndërsa të gjithë ata që janë përgjigjur për këto krime, pas kthimit në Serbi, janë të pranishëm në hapësirën publike”, tha ai.

Ku janë sot anëtarët e familjes Millosheviq?

Bashkëshortja e Sllobodan Millosheviqit, Mirjana Markoviq, u largua nga Serbia në vitin 2003 dhe fitoi azil politik në Rusi.

Në vitin 2005, Interpoli lëshoi urdhërarrest ndërkombëtar ndaj saj, pasi nuk u paraqit në gjykim për akuzat për keqpërdorim të detyrës zyrtare.

Ajo dyshohej se kishte marrë pjesë në ndarjen e paligjshme të një banese shtetërore. Në vitin 2019, Gjykata e Apelit në Beograd shfuqizoi dënimin me një vit burg.

Markoviq u hetua edhe për dyshime se kishte ndihmuar djalin e saj në kontrabandën e cigareve, ndërsa emri i saj u përmend edhe në hetimet për vrasjen e gazetarit serb Sllavko Quruvija.

Ajo vdiq më 14 prill 2019 në Rusi dhe u varros pranë bashkëshortit të saj në oborrin e shtëpisë familjare në Pozharevc.

Edhe Marko Millosheviq mori azil në Rusi. Ai lidhej me krimin e organizuar gjatë viteve ’90 dhe u hetua për kontrabandë cigaresh.

Në vitin 2023 ai u shfaq për herë të parë pas shumë vitesh në publik, gjatë zbulimit të një monumenti kushtuar babait të tij në Moskë.

Vajza e tij, Marija, jeton në Moskë. Në mars të vitit 2026 ajo deklaroi në televizionin serb Informer se gjyshi i saj “u vra në Tribunalin e Hagës”.

Ndërkohë, djali i Marko Millosheviqit, që mban të njëjtin emër, është deputet i Partisë Socialiste të Serbisë dhe thotë se nuk ka hyrë në politikë për të rehabilituar gjyshin, por për të reformuar arsimin.

Për çfarë u akuzua Millosheviq?

Sllobodan Millosheviq u arrestua në prill të vitit 2001, gjashtë muaj pas rrëzimit të tij nga pushteti.

Fillimisht ai u arrestua për dyshime për keqpërdorim të detyrës zyrtare, por nuk u gjykua kurrë në Serbi.

Dy muaj më vonë u ekstradua në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë në Hagë, ku u akuzua për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit në Kroaci, Bosnje e Hercegovinë dhe Kosovë.

Prokuroria ngriti 66 pika të aktakuzës dhe gjatë procesit dëshmuan më shumë se 300 dëshmitarë.

Megjithatë, Millosheviq nuk e priti aktgjykimin. Ai vdiq në paraburgimin e Tribunalit në Scheveningen në mars të vitit 2006.

Trashëgimia politike

Partia Socialiste e Serbisë mbeti pjesë e pushtetit edhe pas rënies së Millosheviqit. Që nga viti 2008 ajo ka qenë pjesë e pothuajse çdo qeverie serbe.

Profesori i Sociologjisë Politike në Universitetin e Londrës, Eric Gordy, vlerëson se në Serbi nuk pati një shkëputje të qartë nga politika e Millosheviqit.

Sipas tij, rikthimi i figurave të asaj periudhe në jetën publike ka normalizuar edhe politikat e viteve ’90.

Ai thekson se shumë nga njerëzit që ishin në pushtet gjatë viteve ’90 vazhdojnë të kenë ndikim edhe sot.

Mbrojtja e kriminelëve të luftës

Në Serbi, shumë persona të dënuar për krime lufte vazhdojnë të trajtohen me nderime.

Një shembull është ish-gjenerali Nebojsha Pavkoviq, i cili u varros me nderime shtetërore dhe ushtarake.

Një tjetër është Vladimir Lazareviq, i cili pas kthimit nga Haga u prit nga zyrtarë të lartë dhe më pas u emërua ligjërues në Akademinë Ushtarake.

Sipas Murat Tahiroviqit, kjo dëshmon se establishmenti politik i viteve ’90 vazhdon të ketë ndikim në Serbi.

Deputeti opozitar Pavlle Gërboviq vlerëson se mënyra e qeverisjes së Partisë Përparimtare Serbe përfaqëson vazhdimësinë e regjimit të Millosheviqit.

Ai thotë se dallimi është se dikur armiku kërkohej jashtë Serbisë, ndërsa sot kërkohet brenda vendit, tek qytetarët që nuk mbështesin pushtetin.

Serbia mbetet një shoqëri e thellësisht e polarizuar, ndërsa protestat kundër korrupsionit, përqendrimit të pushtetit dhe kontrollit të mediave vazhdojnë prej më shumë se një viti.