Shkruan: Nehat Hyseni

Në jug të Serbisë, në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë – Luginë të Preshevës, kjo hapësirë që historikisht ka qenë nyje lidhëse ndërmjet Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe brendësisë së Ballkanit, sot përfaqëson një nga shembujt më të qartë të një realiteti të heshtur: diskriminimin sistematik të një popullsie dhe zbatimin e mekanizmave administrativë për zbrazjen e saj graduale. Kjo nuk është më thjesht një çështje perceptimi apo retorike politike; është një proces i dokumentuar, i përjetuar përditë dhe i artikuluar gjithnjë e më shumë në diskursin ndërkombëtar.

Në thelb të këtij realiteti qëndron një koncept që në gjuhën burokratike tingëllon i padëmshëm, por në praktikë prodhon pasoja dramatike: pasivizimi i adresave. Ky mekanizëm administrativ, i zbatuar nga institucionet shtetërore serbe, nënkupton fshirjen e qytetarëve nga regjistrat civilë në bazë të pretendimit se ata nuk jetojnë në adresat e deklaruara. Në një shoqëri me migrim të lartë ekonomik, siç është ajo e shqiptarëve të Luginës së Preshevës, kjo masë kthehet në një instrument selektiv që godet ekskluzivisht një komunitet të vetëm – shqiptarët.

Pasivizimi nuk është vetëm një akt teknik; ai është një akt politik me pasoja të shumëfishta. Një qytetar i pasivizuar humb të drejtën e votës, aksesin në shërbimet publike, të drejtën për dokumente personale dhe, në shumë raste, edhe lidhjen juridike me pronën e tij. Me një fjalë, ai zhduket nga sistemi pa u zhvendosur fizikisht. Ky është një lloj “spastrimi administrativ”, i cili nuk përdor dhunë të drejtpërdrejtë, por prodhon efekte të ngjashme: zbrazjen graduale të një territori: Presheva, Bujanoci dhe Medvegjëa – Lugina e Preshevës nga popullsia e tij autoktone.

Përmasat e këtij fenomeni nuk mund të kuptohen pa e parë këtë fenomen në kontekstin më të gjerë të diskriminimit sistematik. Shqiptarët në Luginë të Preshevës përballen me pengesa të shumta në arsim, në punësim, në përfaqësim institucional dhe në përdorimin e gjuhës. Arsimi në gjuhën shqipe vazhdon të vuajë nga mungesa e teksteve adekuate, nga programet e paunifikuara dhe nga mosnjohja e diplomave të marra në Kosovë. Kjo krijon një hendek të madh midis të rinjve shqiptarë dhe mundësive reale në tregun e punës.

Në administratën shtetërore dhe në institucionet publike, përfaqësimi i shqiptarëve mbetet i ulët dhe shpesh simbolik. Edhe në ato raste kur ekziston një prani formale, ajo nuk shoqërohet me kompetenca reale vendimmarrëse. Kjo gjendje prodhon një ndjenjë përjashtimi dhe mungese perspektive, duke shtyrë shumë të rinj drejt emigrimit.

Ekonomia e Luginës së Preshevës, e dobët dhe e pa diversifikuar, e thellon edhe më tej këtë krizë. Mungesa e investimeve serioze, infrastruktura e pamjaftueshme dhe klima e pasigurt juridike krijojnë një ambient ku zhvillimi ekonomik mbetet më shumë një aspiratë sesa një realitet. Në këtë kontekst, emigrimi nuk është më një zgjedhje, por një domosdoshmëri.

Por ajo që e bën situatën edhe më shqetësuese është mungesa e një reagimi adekuat institucional ndaj këtyre fenomeneve. Autoritetet shtetërore serbe shpesh i minimizojnë ose i mohojnë këto probleme, duke i paraqitur si çështje administrative apo si pasoja të migrimit ekonomik. Kjo qasje jo vetëm që nuk i zgjidh problemet, por i thellon ato, duke krijuar një hendek të madh midis realitetit në terren dhe narrativës zyrtare.

Në të njëjtën kohë, edhe faktori ndërkombëtar ka filluar të tregojë një interes më të madh për këtë çështje. Diskutimet në institucione të ndryshme ndërkombëtare dhe nismat ligjore në Shtetet e Bashkuara të Amerikës tregojnë se çështja e shqiptarëve në Preshevë po del gradualisht nga hija e harresës. Megjithatë, ky interes duhet të përkthehet në veprime konkrete dhe në mekanizma monitorimi që garantojnë respektimin e të drejtave themelore të njeriut dhe të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm është dimensioni psikologjik dhe social i këtij procesi. Pasivizimi dhe diskriminimi i vazhdueshëm krijojnë një klimë pasigurie dhe pasiviteti brenda komunitetit. Kur individët ndihen të pambrojtur dhe të përjashtuar nga sistemi, ata humbasin besimin në institucionet dhe në mundësinë për ndryshim. Ky është ndoshta efekti më i rrezikshëm i këtij fenomeni, sepse prek vetë strukturën e shoqërisë.

Në këtë situatë, roli i elitës intelektuale dhe i mediave bëhet vendimtar. Është detyrë e tyre të artikulojnë qartë problemet, të dokumentojnë shkeljet dhe të kërkojnë përgjegjësi nga institucionet. Heshtja nuk është më një opsion; ajo vetëm sa e legjitimon status quo-në.

Po ashtu, është e rëndësishme që vetë komuniteti shqiptar në Luginë të Preshevës të ndërtojë mekanizma të brendshëm solidariteti dhe organizimi. Përballë një sistemi që shpesh funksionon në mënyrë diskriminuese, uniteti dhe koordinimi bëhen mjete të domosdoshme për mbrojtjen e të drejtave.

Në fund, duhet theksuar se çështja e diskriminimit dhe pasivizimit të shqiptarëve në Luginë të Preshevës nuk është vetëm një çështje lokale apo rajonale. Ajo është një provë për standardet demokratike dhe për respektimin e të drejtave të njeriut në Evropë. Nëse këto fenomene tolerohen apo injorohen, atëherë vihet në pikëpyetje vetë besueshmëria e sistemit ndërkombëtar që pretendon të mbrojë këto vlera.

Nëse diskriminimi vazhdon dhe pasivizimi mbetet një instrument i paprekur, atëherë rreziku është i qartë: një zbrazje e heshtur, por e qëndrueshme, e një hapësire që ka qenë historikisht pjesë e identitetit shqiptar. Por nëse ka vullnet politik, presion ndërkombëtar dhe angazhim të brendshëm, atëherë ekziston edhe mundësia për një kthesë pozitive.

Pyetja që mbetet është e thjeshtë, por thelbësore: a do të lejohet që kjo heshtje të vazhdojë, apo do të kthehet në një zë të fuqishëm që kërkon ndryshim radikal të gjendjes, sidomos pas vizitës se kongresistëve amerikanë në Luginën e Preshevës. Vizita u realizua nga dy anëtarë të Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së:

• Keith Self (Republikan)
• Suhas Subramanyam (Demokrat)
  Pra, një delegacion dypartiak, që tregon se çështja e shqiptarëve në Luginë ka mbështetje të gjerë në politikën amerikane.
  Çfarë ndodhi gjatë vizitës në Preshevë?
• U zhvilluan takime me:
  • pushtetin lokal
  • partitë politike shqiptare
  • Këshillin Kombëtar Shqiptar
• U diskutuan problemet kryesore të shqiptarëve në Luginë, si:
  • pasivizimi i adresave
  • mungesa e përfaqësimit institucional
  • mosnjohja e diplomave nga Kosova
  • kufizimi i përdorimit të gjuhës shqipe
  • mungesa e teksteve shkollore

Këto çështje janë pjesë edhe e një nisme zyrtare në Kongresin amerikan për të analizuar gjendjen e pakicave në Serbi.

Pse është e rëndësishme kjo vizitë?
Vizita nuk ishte thjesht protokollare. Ajo lidhet drejtpërdrejt me një projektligj në Kongresin amerikan, i cili kërkon raport të detajuar për:

• të drejtat e shqiptarëve
• diskriminimin institucional në Serbi
  Kjo e nxjerr Preshevën nga një çështje lokale në një temë të politikës së jashtme amerikane dhe këtë shtohen edhe shpresat tona për një të ardhme më të mirë.

Preshevë, 31 maj 2026