Nuk është e vështirë të kuptohet se niveli i zhvillimit të një shoqërie nuk matet vetëm me numrin e televizioneve, me orët e transmetimit apo me sasinë e informacionit që qarkullon në publik. Ai matet, para së gjithash, me cilësinë e përmbajtjeve që u ofrohen qytetarëve dhe me ndikimin që ato kanë në formimin intelektual, kulturor dhe shoqëror të brezave të rinj.

Nëse marrim si pikënisje rreth gjashtë televizione dhe mbi njëzet emisione debative, shpesh me nga dy orë transmetim, lind një pyetje e pashmangshme: çfarë po u ofrojmë qytetarëve dhe, mbi të gjitha, çfarë po mësojnë fëmijët tanë nga kjo hapësirë mediatike?

Problemi nuk qëndron te debatet politike apo te përballja e mendimeve. Një shoqëri demokratike ka nevojë për debat të lirë, kritik dhe pluralist. Problemi fillon atëherë kur argumenti zëvendësohet me fyerje, etiketime, kërcënime, shantazhe, shpifje dhe, në raste të caktuara, edhe me përplasje fizike. Në këto rrethana, debati nuk shërben më për të sqaruar çështje me rëndësi publike, por shndërrohet në spektakël konflikti, ku vëmendja fitohet përmes agresivitetit dhe poshtërimit të kundërshtarit.

Në garën për shikueshmëri, duket se zhurma shpesh vlerësohet më shumë se argumenti, provokimi më shumë se analiza dhe konflikti më shumë se dija. Kështu, qytetari rrezikon të shndërrohet nga pjesëmarrës në debatin demokratik në konsumator të emocioneve dhe përplasjeve televizive.

Por çështja bëhet edhe më shqetësuese kur mendojmë për fëmijët tanë. Ne, prindërit, i shikojmë këto emisione, ndërsa fëmijët shpesh gjenden pranë nesh dhe ekspozohen ndaj përmbajtjeve që nuk i zgjedhin vetë. Ata dëgjojnë gjuhë fyese, shohin sjellje agresive dhe bëhen dëshmitarë të skenave që, në vend se të trajtohen si shembuj për t’u kritikuar, shpesh paraqiten si momente kulmore të emisionit dhe arritje e madhe për pjesëmarrësit.

Për më tepër, këto skena nuk mbeten vetëm në ekranet televizive. Fragmentet me fyerje, përplasje dhe provokime shpërndahen në rrjetet sociale, ku arrijnë te një audiencë edhe më e gjerë, përfshirë fëmijët dhe adoleshentët. Shkëputur nga konteksti, këto pamje mund të kthehen në material për argëtim, imitim dhe diskutim, pa u shoqëruar me ndonjë vlerësim kritik të sjelljes së paraqitur.

Dhe çfarë dëgjojmë shpesh në bisedat e të rinjve? Në vend që të diskutojnë për shkencën, zbulimet e reja, teknologjinë, librat, arsimin apo njerëzit që kontribuojnë në zhvillimin e shoqërisë, ata shpesh flasin për përplasjet televizive: “Kuku, çka i tha! A e pe si e ofendoi? Kuku, çka i bëri!” Kështu, bisedat që mund të ushqenin kureshtjen dhe dëshirën për të mësuar rrezikojnë të zëvendësohen nga komentet për fyerjet, konfliktet dhe spektaklin televiziv. Dhe nxisin ata jo për tu bërë shkrnctarë, por bë tu bërë udhëheqës emisioni apo “analistë” Dhe këtu ndalojnë të arriturat e brezave tabë.

Ndërkohë, bota investon në shkencë, kërkim dhe inovacion. Zhvillohen inteligjenca artificiale, robotika, teknologjitë e transportit dhe projekte që deri para pak vitesh dukeshin të pamundura. Sot shohim edhe prototipe automjetesh fluturuese dhe teknologji të reja që po përpiqen të ndryshojnë mënyrën se si udhëtojmë e jetojmë. Por, në vend që të pyesim se si funksionojnë këto shpikje, kush i ka zhvilluar dhe çfarë njohurish shkencore qëndrojnë pas tyre, rrezikojmë të mjaftohemi me një reagim sipërfaqësor: “E pamë me sytë tanë, kjo po bëhet me inteligjencë artificiale!” Sikur çdo arritje e re teknologjike të ishte thjesht një truk, pa vite studimi, kërkimi, përpjekjeje dhe pune njerëzore pas saj.

Ky kontrast është i dhimbshëm. Ndërsa të tjerët përpiqen t’i frymëzojnë brezat e rinj të zbulojnë, të shpikin dhe të krijojnë, ne rrezikojmë t’i mbajmë të mbërthyer pas përplasjeve televizive dhe përmbajtjeve që prodhojnë reagime të çastit, por jo domosdoshmërisht dije. Është e dhimbshme për brezin e ri dhe për të ardhmen tonë të shohim se sa shumë kohë e vëmendje mund të harxhohet në këtë mënyrë, ndërkohë që kureshtja shkencore dhe kultura e të mësuarit kanë nevojë për më shumë hapësirë.

Kjo nuk do të thotë se të gjithë të rinjtë ndikohen njësoj apo se televizioni është shkaku i vetëm i sjelljeve të tyre. Megjithatë, është e arsyeshme të pyesim se çfarë modelesh komunikimi po normalizohen kur agresiviteti merr vëmendje, ndërsa argumentimi i qetë dhe dija mbeten në plan të dytë.

Sipas parimeve të të nxënit përmes vëzhgimit, njerëzit mund të përvetësojnë modele sjelljeje nga ajo që shohin te të tjerët. Kur një person që fyen, kërcënon ose poshtëron fiton vëmendje të madhe publike, krijohet rreziku që këto sjellje të perceptohen si rrugë drejt famës dhe ndikimit. Në këtë mënyrë, mund të dëmtohet gradualisht kultura e komunikimit dhe të dobësohet aftësia për të dalluar argumentin nga sulmi personal.

Ndërkohë, bota përparon me ritme të jashtëzakonshme në shkencë, inteligjencë artificiale, robotikë, mjekësi, eksplorimin e hapësirës dhe teknologjitë e reja. Hulumtuesit, inxhinierët dhe shkencëtarët po punojnë për të zgjidhur probleme që deri dje dukeshin të pamundura. Në këtë realitet, mediat do të duhej të luanin një rol shumë më të madh në nxitjen e kureshtjes, mendimit kritik dhe interesimit për dije.

Ku janë emisionet shkencore, hulumtuese, arsimore dhe kulturore që mund t’i frymëzojnë fëmijët të bëhen studiues, mjekë, inxhinierë, programues dhe krijues? Pse përplasjet personale duket se gjejnë kaq shumë hapësirë, ndërsa arritjet shkencore dhe përvojat e njerëzve që kontribuojnë në shoqëri nuk marrin gjithmonë vëmendjen e merituar?

Nuk është e nevojshme që mediat ta braktisin politikën apo debatin kritik. Ato duhet ta pasurojnë ofertën e tyre, t’i japin më shumë hapësirë dijes dhe të kuptojnë se përgjegjësia e tyre nuk përfundon me sigurimin e shikueshmërisë. Media nuk është vetëm biznes; ajo është edhe një institucion me ndikim të madh në jetën publike.

Në këtë pikë lind edhe çështja e lirisë së shprehjes. Kjo liri është themel i demokracisë dhe duhet të mbrojë kritikën, mospajtimin dhe debatin e hapur. Por ajo nuk mund të përdoret si mburojë për kërcënimet, shpifjet, nxitjen e urrejtjes apo cenimin e të drejtave të të tjerëve. Kritika e ashpër ndaj një politikani ose institucioni nuk është e njëjtë me fyerjen dhe kërcënimin ndaj një individi.

Po aq e rëndësishme është përgjegjësia e institucioneve. Kur shkeljet e mundshme përsëriten dhe publiku nuk sheh reagime të qarta, mund të krijohet përshtypja se gjithçka lejohet në emër të audiencës. Ndërkohë, vëmendja publike duket se përqendrohet vazhdimisht te debatet mes gazetarëve, analistëve dhe politikanëve që drejtojnë shtetin, ndërsa çështje thelbësore si edukimi i të rinjve, zhvillimi shkencor, kultura dhe përgjegjësia mediatike rrezikojnë të mbeten në hije.

Kur pjesa më e madhe e vëmendjes publike përqendrohet te kush e mundi kë në debat, kush kë e ofendoi dhe kush pati fjalën e fundit, kush po merret me pyetjen se çfarë po ndodh me formimin intelektual të brezit të ri? Kush po kërkon më shumë emisione edukative, më shumë shkencë, më shumë kulturë dhe më shumë përgjegjësi në përdorimin e hapësirës publike?

Institucionet shtetërore kanë përgjegjësi të krijojnë dhe të zbatojnë një kornizë ligjore që mbron lirinë e shprehjes, pluralizmin dhe të drejtat e qytetarëve. Organet rregullatore duhet të veprojnë në mënyrë të pavarur, transparente dhe proporcionale, duke trajtuar ankesat dhe duke zbatuar standardet përkatëse, pa u shndërruar në mjete të censurës politike. Rrjetet sociale gjithashtu kërkojnë përgjegjësi dhe vëmendje, veçanërisht kur përmbajtjet me gjuhë fyese ose skena dhune u shfaqen të miturve.

Përgjegjësia nuk i takon vetëm shtetit. Ajo u takon edhe pronarëve të mediave, redaktorëve, moderatorëve, gazetarëve, prindërve dhe vetë publikut. Por institucionet nuk mund të qëndrojnë indiferente kur ka shkelje të ligjit, ashtu siç nuk duhet të ndërhyjnë për të heshtur kritikën legjitime. Qëllimi duhet të jetë mbrojtja e qytetarëve dhe e fëmijëve, jo kontrolli i mendimit.

Në fund, duhet ta shtrojmë një pyetje të thjeshtë, por thelbësore: çfarë kulture publike po ndërtojmë përmes asaj që transmetojmë dhe asaj që zgjedhim të shikojmë?

Nëse fëmijët tanë rriten duke parë se fyerja sjell famë, konflikti sjell vëmendje dhe zhurma vlen më shumë se dija, nuk duhet të habitemi nëse këto modele shfaqen edhe në komunikimin e tyre të përditshëm. Nëse, përkundrazi, u ofrojmë shembuj të mendimit kritik, të debatit me argumente, të kërkimit shkencor dhe të përgjegjësisë qytetare, u japim mundësinë të ndërtojnë një raport më të shëndetshëm me dijen dhe me shoqërinë.

Prandaj, problemi nuk është thjesht se çfarë shohim në televizion apo në rrjetet sociale. Problemi është se çfarë mësojmë prej tyre dhe çfarë u përcjellim brezave të ardhshëm. Një shoqëri që dëshiron të ketë të ardhme duhet t’u japë të rinjve arsye për të menduar, dëshirë për të mësuar dhe mundësi për të krijuar — jo vetëm arsye për të thënë: “Kuku, çka i tha!”