Shkruan: Nehat Hyseni

1. Trashëgimia fetare si dëshmi historike

Trashëgimia fetare është një tregues themelor dokumentues i vazhdimësisë ose i ndërprerjes historike të një kulture dhe të një komuniteti. Objektet sakrale përbëjnë dëshmi materiale të pranisë historike: aty ku ato ruhen, reflektojnë vazhdimësi kulturore, shpirtërore dhe identitare; aty ku zhduken, zakonisht pasqyrojnë ndërprerje të dhunshme historike të komuniteteve që i kanë ndërtuar.
Në këtë kuptim, rasti i Vranjës përfaqëson një shembull tipik të ndërprerjes sistematike të një trashëgimie fetare dhe kulturore.

2. Vranja nga pluralizmi osman drejt zhdukjes së trashëgimisë islame

Vranja, ku sot objektet sakrale islame pothuajse nuk ekzistojnë më, dëshmon një proces të gjatë të fshirjes së një komuniteti që dikur ishte pjesë integrale e jetës urbane. Qyteti kaloi nga pluralizmi fetar dhe etnik i periudhës osmane në një realitet të ri monokonfesional, të ndërtuar mbi zhdukjen e gjurmëve islame.

3. Vranja osmane: strukturë urbane me identitet të përzier fetar

Gjatë periudhës osmane (shek. XV–XIX), Vranja (İvranye) ishte një qendër urbane me strukturë të përzier fetare, ku objektet islame përbënin pjesë thelbësore të peizazhit qytetar.

Sipas defterëve osmanë (Nüfus dhe Temettuat), burimeve lokale të shekullit XIX, udhëpërshkrimeve osmane dhe evropiane, si dhe të dhënave të vetë Jovan Hadži-Vasiljević-it, në Vranjë ekzistonin:
• disa xhami urbane dhe lagjesh,
• mejtepe dhe medrese,
• vakëfe të organizuara,
• si dhe varreza myslimane brenda dhe jashtë qytetit.

Këto objekte dëshmojnë për një prani të qëndrueshme dhe të institucionalizuar të komunitetit mysliman, kryesisht shqiptar.

4. Viti 1878 si pikë kthese historike

Pas pushtimit serb të viteve 1877–1878 dhe vendimeve të Kongresit të Berlinit, ndodhi një përmbysje rrënjësore e strukturës demografike të Vranjës popullsia myslimane, kryesisht shqiptare, u dëbua masivisht, qyteti u spastrua etnikisht dhe objektet sakrale islame mbetën pa komunitetin e tyre natyror.

Vetë Hadži-Vasiljević pranon se pas vitit 1878 Vranja u “çlirua nga elementi mysliman” – një formulim që, në praktikë, nënkuptonte shkatërrimin dhe zhdukjen e trashëgimisë së tij fetare.

5. Format e zhdukjes së objekteve sakrale islame Shkatërrimi fizik

Menjëherë pas hyrjes së ushtrisë serbe, shumë xhami u rrënuan, u dogjën, ose u shkatërruan plotësisht.
Ky shkatërrim nuk ishte spontan, por pjesë e një procesi të qëllimshëm të fshirjes së pranisë islame. Ndërrimi i funksionit

Disa objekte sakrale myslimane:
• u shndërruan në depo, kazerma ose stalla,
• u përdorën si ndërtesa administrative apo private,
• humbën çdo funksion fetar dhe simbolik.

Fshirja nga memoria urbane

Procesi u plotësua me zhdukjen e toponimisë fetare shqiptaro-islame, mosruajtjen e mbishkrimeve, pllakave dhe dokumentacionit dhe heqjen e xhamive nga hartat zyrtare.

6. Shkatërrimi i varrezave myslimane

Një dimension veçanërisht i rëndë i këtij procesi ishte shkatërrimi i varrezave myslimane. Ato u rrafshuan me tokë, u mbuluan me ndërtesa ose u shndërruan në parqe dhe objekte publike, pa asnjë shenjë përkujtimore.

Kjo përbën jo vetëm shkelje të kujtesës historike, por edhe të dinjitetit njerëzor dhe fetar.

7. Heshtja dhe relativizimi historiografik

Një aspekt veçanërisht problematik mbetet heshtja e historiografisë zyrtare serbe, trajtimi selektiv i burimeve dhe justifikimi i shkatërrimeve si “pasojë lufte” apo “urbanizim”.
Edhe autorë si Hadži-Vasiljević, ndonëse ofrojnë të dhëna të vlefshme, shpesh minimizojnë përmasat e zhdukjes, shmangin përgjegjësinë shtetërore dhe e paraqesin procesin si “natyror”?!

8. Pasojat kulturore dhe identitare

Zhdukja e objekteve sakrale islame solli ndërprerjen e vazhdimësisë fetare, fshirjen e kujtesës kolektive të myslimanëve të Vranjës, pamundësinë e trashëgimisë materiale për brezat pasues dhe deformimin e historisë urbane të qytetit.

Sot, Vranja paraqitet si qytet “historikisht homogjen” – një konstrukt artificial që fsheh realitetin shumetnik dhe shumëfetar të së kaluarës së saj. Përfundim

Zhdukja e objekteve sakrale të myslimanëve në Vranjë nuk ishte akt i izoluar, por pjesë e një projekti të gjerë shtetëror të çrrënjosjes etnike, kulturore dhe fetare. Rikthimi i kësaj teme në diskursin shkencor dhe publik është, para së gjithash një detyrim moral, një nevojë historiografike dhe një kusht për drejtësi historike.
Pa njohjen e xhamive të shkatërruara, tyrbeve dhe varrezave të rrënuara e të fshira, si dhe të komunitetit të dëbuar, historia e Vranjës mbetet e cunguar dhe e falsifikuar.

Preshevë, më 22 janar 2026